Một buổi sáng bình thường của anh bắt đầu như thế nào – với tách cà phê, bản nhạc, hay sự im lặng?
Mỗi ngày tôi thức dậy sớm để chạy bộ, đi bộ hoặc tập yoga nhằm có được sự cân bằng, hoà hợp cùng đất trời. Cũng có ngày tôi bắt đầu bằng việc vẽ, một hoạt động giúp tôi suy nghĩ và nảy ra những ý tưởng mới.
Có thành phố nào từng khiến anh muốn ở lại lâu hơn, chỉ để sáng tạo và quan sát con người?
Trong tôi luôn hiện hữu những thành phố kép. Trong đó, thời gian sinh sống và học tập tại Mỹ đã cho tôi nhiều trải nghiệm quý giá về cuộc sống, cũng như trong thực hành nghệ thuật. Sự dịch chuyển giữa những thành phố mình yêu thích đã kích thích cảm hứng sáng tạo trong tôi. Tôi cũng yêu Hà Nội, con người và cảnh vật, văn hoá và kiến trúc.
Tôi đặc biệt xúc động trong dịp trở về quê hương lần này với tác phẩm Chân dung của Rỗng – sau hơn ba mươi năm chu du, với điểm khởi nguồn từ làng gốm Bát Tràng, đi khắp năm châu, nay đã trở về và hiện diện tại bảo tàng Flamingo Contemporary Art Museum, trong vườn điêu khắc được mệnh danh là lớn nhất Đông Nam Á.
Cơ duyên giữa anh và Flamingo Contemporary Art Museum đã bắt đầu ra sao?
Tôi từng đến đó và chiêm ngưỡng các tác phẩm của đồng nghiệp, bạn bè mình từ năm 2015. Nhưng đến hôm nay tôi nghĩ mình mới đủ duyên và rất hãnh diện khi được mời hợp tác với bảo tàng này. Có thể nói đây là một không gian điêu khắc đẹp nhất Việt Nam, và là bảo tàng tư nhân đầu tiên của quốc gia, toạ lạc trong quần thể một khu nghỉ dưỡng đẳng cấp.
Tác phẩm của tôi lần này lấy cảm hứng từ chiếc bình gốm luôn để trống trên bàn thờ, tượng trưng cho triết lý Rỗng mà tôi được biết trong thời gian làm gốm tại Bát Tràng, khi đang là sinh viên khoa Điêu khắc, cách đây hơn 30 năm. Tôi ngạc nhiên và rất hứng khởi khi thấy một ý niệm sâu sắc lại được trình bày một cách đơn sơ nhưng đầy thuyết phục. Tôi cắt bình làm đôi để mọi người thấy sự rỗng. Khi thấy hình nửa bình giống phần trên của một con người, tôi sáng tác thêm phần bệ dưới, biến nó thành một hình tượng người ngồi xếp bằng toạ thiền trong tư thế hoa sen. Tôi thêm lên tượng chuỗi tràng hạt mà người tu tập thường dùng trong các buổi thiền định. Đồng thời, tôi gắn những “sợi dây đàn” lấy cảm hứng từ bài viết của triết gia Ralph Waldo Emerson. Từ đó, “Chân Dung của Rỗng” (Portrait of Emptiness) hay “Phật Đương Đại” ra đời.
Sau hơn 30 năm, từ thuở khai sinh bức tượng gốm đầu tiên, ra đi, phát triển, tự làm mới mình, Rỗng đã trở lại miền Bắc – nơi khởi nguồn cho hành trình chu du thế giới của chính mình.
Tôi kỳ vọng “Chân dung của Rỗng” sẽ được phát triển thành một công trình biểu tượng không chỉ của Việt Nam mà khu vực, với thế tựa sơn nghinh thủy thật uy nghiêm, hùng vĩ.
Nếu không làm nghệ thuật, anh nghĩ mình sẽ sống cuộc đời ra sao?
Tôi từng đặt câu hỏi này cho chính mình từ những ngày còn bé. Việc trở thành một nhà sư, một tu sĩ để kiếm tìm và chiêm nghiệm những ý tưởng rồi chia sẻ với mọi người từng là mơ ước củatôi. Sau đó, tôi lại mơ trở thành thuỷ thủ, dong buồm ra biển lớn, phiêu lưu đến những vùng đất mới. Hay trở thành một nhà khoa học địa chất khám phá những khoáng chất diệu kỳ của thế giới này.
Giờ đây, nhìn lại tôi thấy mình đã được làm tất cả những gì bản thân mong ước trong vai trò của một nghệ sĩ. Đặc biệt, chuyến đi mười lăm ngày trên một tàu hàng lênh đênh từ Trung Quốc sang Mỹ khi thực hiện dự án Time Boomerang năm 2019 đã khiến tôi càng đến gần hơn với việc hiện thực hoá giấc mơ ngày bé – tinh thần của một nhà sư với đam mê của một thuỷ thủ. Với dự án này, tôi đã đi qua 3 châu lục và đang lên kế hoạch cho chuyến đi châu Phi, tiếp theo sẽ là châu Nam Cực. .
Time Boomerang là gì mà phải khiến anh kỳ công đi đến tận 5 châu 4 biển?
Ngoài những suy tư của tôi về các đường biên giới quốc gia hay bản đồ thế giới, đường biên của một hành tinh này với hành tinh khác, thiên hà này với thiên hà khác, Time Boomerang là một tác phẩm lớn với tham vọng đo thế giới trong nỗ lực xem xét lại nguồn gốc của chủ nghĩa đế quốc và cách chúng ta đã, đang và sẽ vận hành thế giới bằng sự soi chiếu qua chính bản thân người nghệ sĩ bằng các phương thức biểu đạt của nghệ thuật đương đại .
Dự án bao gồm nhiều giai đoạn trải dài từ năm 2015, bao gồm các hoạt động trưng bày bàn tay nằm trong chiếc hộp khắc bản đồ thế giới; thả 5 đầu ngón tay đúc đồng ở năm đại dương; đập vỡ các mô hình bản đồ thế giới.
Khi không ở xưởng hay phòng triển lãm, anh tìm thấy sự tĩnh tại nơi đâu?
Du lịch hoặc đọc sách.Tôi là người luôn thích đi đến những nơi chốn mới, tìm kiếm những sự bất ngờ, những cuộc chuyện trò trên hành trình…để từ đó có được những ý tưởng mới. Những chuyến đi cho tôi sự rỗng của chính mình, để làm đầy thêm những thông tin mới.
Cơ duyên nào đưa anh đến với nghệ thuật – là lựa chọn, hay một lẽ tự nhiên?
Tôi tin vào chữ duyên và những điều bất ngờ. Lớn lên trong một gia đình làm nghệ thuật với bố là hoạ sĩ Rừng, nhà văn Kinh Dương Vương, tôi đã đam mê vẽ ngay từ khi còn bé, nhưng lại có mơ ước về những ngành nghề khác thay vì hội hoạ. Đến năm lớp 12 khi còn đang băn khoăn trước những quyết định về tương lai, tôi lại gặp một người bạn của bố vốn rất đam mê nghệ thuật và đang muốn thi vào trường mỹ thuật. Anh ấy rủ tôi cùng tham gia lớp luyện thi và ngay từ hôm đầu tiên đến lớp thực hành vẽ mẫu, tôi lại càng nhận ra mình yêu thích nghệ thuật hơn bao giờ hết dù còn non nớt trong kỹ thuật.
Bố tôi từng bảo “không” khi tôi muốn đến với nghệ thuật nhưng sự kiên quyết đã đưa tôi đi đến cùng với đam mê của mình dù sau này tôi biết được ông cũng từng trốn nhà để theo đuổi việc học nghệ thuật (cười).
Nhiều tác phẩm của anh mang hơi thở công nghệ. Anh xem công nghệ là công cụ, hay là một “đồng tác giả” của mình?
Tôi xem đó là một công cụ, và cũng chưa biết lúc nào công nghệ sẽ là đồng tác giả. Tuy nhiên, tôi luôn tin vào khía cạnh cầm nắm, va chạm vật thể để tạo ra các tác phẩm vốn sẽ mang tác động cho con người, cho xã hội hơn là một thứ gì đó được hình thành từ cõi mạng. Ví dụ như License to Draw, tôi đã tạo nên tác phẩm bằng việc điều khiển một con robot ở cách mình hàng chục nghìn cây số vẽ tranh trên toan, điêu khắc trên cát và đốt tranh trên giấy.
Có khi nào anh cảm thấy mâu thuẫn giữa việc sáng tạo cho chính mình và sáng tạo để đối thoại với công chúng?
Tôi là người rất trung thực với ý tưởng của mình và cố gắng làm tốt nhất những gì mình có thể trong từng tác phẩm. Điều đó thể hiện sự tôn trọng đối với khán giả, với những người đến xem và sưu tập các tác phẩm của tôi.
Khi đi ra thế giới, anh có cảm nhận được một “chất Việt” riêng biệt trong nghệ thuật của mình không, và điều gì làm nên dấu vết đó?
Thuở nhỏ, tôi thường phản đối những thứ mọi người mặc định kiếm tìm tính Việt Nam trong các tác phẩm về Việt Nam, ví dụ như hình ảnh con trâu hay luỹ tre làng. Sau này , tôi hiểu rằng “chất Việt” là một lẽ thường tình mà công chúng mong đợi khi tiếp cận các tác phẩm sáng tác bởi nghệ sĩ Việt Nam. “Vũ điệu của các Kỵ Sĩ Máy” là một ví dụ điển hình dùng hình ảnh người đi xe máy Việt Nam để kể một câu chuyện mang tính toàn cầu. “Rồng Rắn Lên” cũng vậy. Với nhiều hình ảnh và truyền thuyết của Việt Nam và Thế Giới nhưng rất đậm chất Việt Nam. Với Time Boomerang, mọi thứ xuất phát từ vùng đất tôi lớn lên, với câu chuyện đường lưỡi bò được kể thành một câu chuyện mang tính quốc tế thông qua phương cách giải quyết ôn hoà.
Anh có nhớ lần cuối cùng mình thực sự “ngạc nhiên” bởi một ý tưởng mới đến từ đâu không?
Có lẽ đó là thời điểm năm 2006-2012 khi tôi tìm kiếm phương cách để chuyển tài thông điệp về Hoàng Sa, Trường Sa và đường lưỡi bò khi thực hiện dự án Time Boomerang.
Đến một hôm, khi ngồi nói chuyện với bạn bè về dự án đang thực hiện, tôi có trả lời mình đang muốn đo khoảng cách từ Móng Cái tới Cà Mau. Lúc ấy tôi chỉ nghĩ đến việc đúc một loạt khuôn bàn tay mình nối vào nhau rối dán trên một bánh xe thật to đẩy trên đường. Tuy nhiên, quá trình đúc khuôn khiến một ngón tay bị gãy khi ra thành phẩm khiến tôi lại nảy ra một ý tưởng mới, vốn làm xoay chuyển hoàn toàn tác phẩm. Thay vì đo khoảng cách trên đường đúng nghĩa, tôi quyết định đem đầu ngón tay đến Móng Cái rồi đặt ở đấy, sau đó tiến đến việc đem các ngón tay đi thả tại năm châu lục và nâng tác phẩm này lên bình diện quốc tế.
Đó chính là khoảnh khắc tôi vô cùng trân quý bởi nếu ngón tay không vỡ, tôi sẽ không có sự đột phá đến vậy. Một khoảnh khắc Eureka thật sự!
Trong hành trình theo đuổi nghệ thuật, anh học được điều gì quý giá nhất từ sự cô đơn?
Đấy là điều rất cần thiết. Tôi có những chuyến retreat một mình nhiều tháng để quay về sự rỗng của chính mình, tái tạo nguồn năng lượng mới.
Bao lâu anh lại sẽ đi tìm sự rỗng chính mình?
Thường là sau một, hai show, hay có những năm tôi triển lãm liên tục đến bốn, năm show thì kiệt sức. Đấy là khi tôi biết mình cần một chuyến retreat và đi đến nơi làm mình khuây khoả. Tôi gặp được người bạn đời của mình cũng thông qua một chuyến retreat trên một hòn đảo đấy (cười lớn).
Có vật kỷ niệm nào anh luôn mang theo bên mình vì nó gắn với ký ức hay năng lượng sáng tạo?
Cuốn sổ và cây viết là vật bất ly thân, giúp tôi có thể bắt lấy ra những ý tưởng bất kể khi nào chúng xuất hiện.
Người ta thường nghĩ nghệ sĩ lúc nào cũng bay bổng, nhưng có điều gì rất đời thường ở anh khiến người khác bất ngờ không?
Câu hỏi này khó nhỉ (cười). Nghệ sĩ luôn luôn bay bổng trong tác phẩm, nhưng trong cuộc sống họ cũng là một người bình thường thôi. Việc giữ cho mình ở trạng thái bình thường sẽ giúp nghệ sĩ trở thành người sáng tác tốt và bền bỉ. Với tôi, điều quan trọng nhất sau cùng vẫn là tác phẩm độc đáo thay vì việc bản thân phải thật khác thường.
Khi cảm thấy mình “hết điều để nói”, anh thường làm gì để tìm lại ngọn lửa?
Đây cũng là một nỗi sợ của tôi từ ngày xưa nhưng giờ đây tôi không nghĩ ngợi gì về điều này nhiều. Cuộc sống có quá nhiều thứ để chúng ta biết, nói và tìm hiểu. Điều ta e sợ chỉ nên là việc có đủ sức để nói và làm hết những điều mình muốn hay không thôi.
Nếu gửi một thông điệp đến thế hệ nghệ sĩ trẻ Việt Nam hôm nay, anh muốn nói gì về hành trình tìm tiếng nói riêng của họ?
Hãy dấn thân một cách tự nhiên để tìm hiểu và khám phá thế giới xung quanh bạn, đồng thời luôn luôn cởi mở đón nhận những khoảnh khắc Eureka trong cuộc sống.
Đôi nét về Nguyễn Trần Ưu Đàm:
Sinh năm 1971 tại Kon Tum, Nguyễn Trần Ưu Đàm là một nghệ sĩ thị giác tiên phong của Việt Nam. Anh theo học khoa Điêu khắc của Đại học Mỹ thuật TP.HCM từ 1990 -1994. Sau đó anh hoàn thành bậc Cử nhân tại Đại học California (UCLA) năm 2002 và Thạc sĩ Nghệ thuật của Trường Nghệ thuật Thị Giác tại New York (School of Visual Arts, New York) năm 2005.
Thực hành nghệ thuật của anh không chỉ giới hạn trong vẽ tranh, điêu khắc mà còn vượt khỏi khuôn khổ truyền thống, kết hợp công nghệ, video, nhiếp ảnh, trình diễn và ý niệm. Các tác phẩm như License 2 Draw, Serpents’ Tails, Time Boomerang hay Eco-Đi phản ánh mối quan hệ giữa con người, môi trường và thời đại. Anh từng đoạt Giải Tuyển chọn của Liên hoan Nghệ thuật Truyền thông Nhật Bản 2015 và Giải Ý niệm Xuất sắc tại Tuần lễ Thiết kế Việt Nam 2020.
Các tác phẩm của Nguyễn Trần Ưu Đàm đã được trưng bày tại nhiều bảo tàng và không gian nghệ thuật danh tiếng thế giới như The High Line Art (New York), Lyon Contemporary Museum (Pháp), Yokohama Art Museum, Orange County Museum of Art (Hoa Kỳ), Jewish Museum (New York), Shanghai Museum of Art (Trung Quốc), Mori Art Museum(Nhật Bản)), Singapore Art Museum, Bildmuseet Museum of Art (Thuỵ Điển) và Queensland Art Museum (Úc)…
