Đu đưa chân trên ghế cáp treo trượt tuyết ở Deer Valley cùng với cậu con trai tuổi teen, Jonathan Crystal đang nhận ra rằng một khoản tiền sắp đổ về sẽ làm thay đổi hoàn toàn tương lai của ba đứa con mình.
Gia đình ông gần đây đã đồng ý bán lại Crystal & Company, một công ty môi giới bảo hiểm ở Phố Wall được ông nội ông thành lập vào năm 1933. Qua ba thế hệ, công ty quản lý rủi ro này đã phát triển thành 11 văn phòng trên khắp nước Mỹ, cho đến khi các yếu tố kinh tế và công nghệ hội tụ vào năm 2018 để gia đình ông quyết định chào bán. Crystal chọn sự tĩnh lặng của chiếc ghế cáp treo để nói chuyện với con trai, và cậu bé đáp lại: “Điều đó có nghĩa là bố, chú Jamie, chú Sandy và ông nội sẽ không còn làm việc cùng nhau nữa sao?” Cậu ngừng lại một chút rồi nói tiếp: “Vậy là con cũng sẽ không có cơ hội được làm việc cùng bố nữa.”
“Câu nói đó thực sự khiến tôi đau lòng,” – Crystal kể lại. Việc bán công ty mang lại một khoản tiền khổng lồ, nhưng cũng sẽ lấy đi một điều khác: giấc mơ của ông là được dạy con cái điều hành công việc kinh doanh của gia đình và cuối cùng truyền lại cho chúng – cũng như giấc mơ của bọn trẻ là được tiếp tục truyền thống đó. “Dù là một khoảnh khắc buồn,” – ông nói. “Nhưng nó cũng là cách chúng tôi định hình lại khối tài sản mới và các giá trị gia đình, để thế hệ thứ tư có thể phát triển.”
Gia đình Crystal không phải là trường hợp duy nhất vật lộn với những hậu quả ngoài ý muốn của một khoản thừa kế khổng lồ. Nhờ thị trường chứng khoán tăng vọt và những gia sản công nghệ chưa từng có trong lịch sử, tài sản các gia đình giàu có ở Mỹ đã tăng gấp ba lần trong 35 năm qua, đạt khoảng 140 nghìn tỷ USD vào năm 2022, theo The New York Times. Khoản tài sản chưa từng có này đã bắt đầu được chuyển giao. Một khoản 16 nghìn tỷ USD – nhiều hơn tổng sản phẩm quốc nội của Đức, Nhật Bản và Ấn Độ cộng lại – dự kiến sẽ được chuyển cho những người thừa kế thuộc Gen X và Millennials chỉ trong vòng 8 năm tới. Việc số tiền đó trở thành phúc lành hay lời nguyền có thể không phụ thuộc quá nhiều vào những con số 0 trong tài khoản nhà băng, mà phụ thuộc vào cách thức nó được truyền lại. Thực tế, quá trình truyền thừa đó có thể là di sản quan trọng nhất mà các thế hệ trước để lại. Vì vậy, khi hàng triệu người thụ hưởng chuẩn bị đón nhận “làn sóng tài sản kếch xù” này, câu hỏi lớn nhất đặt ra là: họ sẽ biết cách sử dụng để nổi lên – hay sẽ bị chính khối tài sản đó nhấn chìm?
“Ông tổ” của giới siêu giàu hiện đại Mỹ, Warren Buffett, nổi tiếng với câu nói: “Số tiền hoàn hảo để lại cho con cái nên vừa đủ nhưng không quá nhiều đến mức chúng chẳng biết làm gì cả.” Thay vì để lại khối tài sản khổng lồ cho con, Buffett chọn trao phần lớn tài sản của mình cho các tổ chức từ thiện. Bill Gates cũng có quan điểm tương tự khi để lại cho 3 người con chỉ chưa đến 1% khối tài sản khổng lồ của mình. Jeff Bezos cũng tuyên bố sẽ dành phần lớn tài sản của mình cho hoạt động thiện nguyện.
Đó là kế hoạch di sản của họ. Nhưng đây không phải là câu chuyện về việc lập kế hoạch di sản. Dù những người giàu có thể thuê hàng loạt chuyên gia tài chính, cố vấn quỹ tín thác, quản lý quỹ từ thiện hay tối ưu thuế, nhưng thứ họ thiếu lại là phương pháp nuôi dạy thế hệ tiếp theo để họ sử dụng khối tài sản đó một cách có ý nghĩa và hạnh phúc. Nhiều người giàu ngày nay tin rằng “sự giàu có thực sự” không chỉ nằm ở tiền bạc, mà còn ở những giá trị nội tại – như nghị lực, óc sáng tạo, tinh thần dấn thân và khả năng tự lập – những thứ đã giúp họ tạo ra của cải ngay từ đầu và sẽ giúp thế hệ sau phát triển tiếp.
Dạy con về tiền bạc – khó hơn cả việc kiếm tiền
Jessica McGawley, chuyên gia tâm lý học và nhà sáng lập Dallington Associates, một công ty chuyên tư vấn cho các gia đình siêu giàu, là một trong những người thực hành lĩnh vực này. “Các bậc cha mẹ thành công rất giỏi trong việc chuẩn bị tài chính cho con cái, nhưng lại không biết cách dạy con đối diện với tiền bạc,” – bà cho biết. McGawley thành lập Dallington Associates 10 năm trước để cố vấn cho các thế hệ trẻ và can thiệp với người lớn tuổi sau khi chứng kiến khách hàng “vật lộn” với con cái ở độ tuổi trưởng thành – những đứa trẻ “to xác” nhưng không chịu tư duy, bất chấp những lợi thế về gia sản của họ, trong khi một số rơi vào cảnh nghiện ngập. Bà cảm thấy nhiều bậc cha mẹ đã chờ đợi quá lâu để dạy con cái cách quản lý tài chính.
“Chẳng ai chịu dạy bọn tuổi teen cách quản lý tiền bạc” – bà nói, đồng thời lưu ý rằng nhiều bậc cha mẹ chỉ bắt đầu cho con cái tham gia vào các công ty quản lý tài sản gia đình chúng bước vào tuổi trung niên. “Tôi ngần ngại khi nói rằng chúng ‘đã quá tuổi’, nhưng thực tế là chúng đang bị lôi kéo vào các cuộc họp với một nhóm trung niên mặc vest khó gần, và do đó, chúng không còn tự tin nữa.”
Bà cho rằng điều này nên bắt đầu từ rất sớm. Bà nhận thấy, nhiều trẻ em lớn lên trong các gia đình giàu có hiếm khi nhìn thấy tiền giấy hay thậm chí là séc, vì hầu hết các giao dịch đều do người quản lý hoặc ứng dụng xử lý. Theo bà, ngay từ 5 tuổi, trẻ cần được chạm vào tiền thật, lớn hơn chút nữa có thể tự trả tiền khi đi siêu thị, biết cách tính tiền thừa, hiểu giá trị của ổ bánh mì hay một món đồ chơi. Khi lớn hơn, khoảng 18 tuổi, nên cho con tham gia vào văn phòng quản lý tài sản gia đình, học cách quản lý tài chính, gặp gỡ cố vấn, và thậm chí tự đưa ra quyết định nhỏ liên quan đến tài sản. “Nếu không làm vậy, con cái họ sẽ coi các cố vấn tài chính như những ‘người xa lạ đáng sợ’ – và sẽ chẳng bao giờ hợp tác được với họ.” – bà cho biết. Bà cũng khuyên các bậc cha mẹ nên tạo điều kiện để con quản lý một tài sản thực tế, như căn nhà hoặc khoản đầu tư nhỏ, để học cách chịu trách nhiệm. “Đó là cách duy nhất để thế hệ trẻ hiểu rằng tài sản không phải là thứ bất biến, mà là thứ cần được chăm sóc, duy trì và phát triển,” – bà chia sẻ.
Truyền giá trị qua nhiều thế hệ
Đây cũng là một mô hình đã được các chuyên gia khác công nhận. Sharna Goldseker, người thừa kế một đế chế bất động sản tại Baltimore và là giám đốc điều hành của tổ chức phi lợi nhuận 21/64, cho biết việc chậm trễ trong quá trình chuyển giao tài sản là vấn đề phổ biến ở các gia đình giàu có. Cái tên “21/64” ám chỉ độ tuổi trung bình mà một người nhận quyền kiểm soát tài sản và trách nhiệm tài chính của mình.
“Thông thường trong nhiều gia đình giàu có, các cố vấn chỉ tương tác với những người ra quyết định chủ chốt.” – Sharna chia sẻ. Tuy nhiên, trên thực tế, cô nhận thấy rằng những người lớn tuổi thường cảm thấy không yên tâm khi chuyển giao quyền lực cho thế hệ kế tiếp. Điều này là một thực tế quen thuộc với bất kỳ ai theo dõi Quốc hội Hoa Kỳ hoặc các vở kịch kế vị của nhà Murdoch, nhà Redstone, hoặc các gia tộc tỷ phú khác. Những nhà tài phiệt ở độ tuổi 80 và 90 tiếp tục “cầm cương” mà không chịu chuyển giao quyền lực. “Bây giờ mọi người nói rằng mô hình này nên được gọi là 21/85 vì chẳng ai chịu nghỉ hưu cả.” – Sharna nói đùa. Tổ chức 21/64 của cô chuyên giúp các gia đình có tài sản lớn xây dựng đối thoại đa thế hệ – để mọi người cùng nói về giá trị, ý nghĩa và mục tiêu đằng sau khối tài sản họ nắm giữ.
Sharna nhìn nhận vấn đề từ cả hai phía. Cô là người thừa kế khối tài sản bất động sản ở Baltimore do người bác quá cố của mình thành lập. “Tôi đã không kiếm được số tài sản đó,” – cô chia sẻ khi mô tả sự xuất hiện của chính mình với tư cách là người ủng hộ việc đưa khoa học dữ liệu vào các vấn đề thừa kế. Cô lưu ý rằng nhiều hậu duệ bị tê liệt bởi những thành công của những người đi trước và cần sự độc lập cũng như cảm giác làm chủ chính mình để phát triển. Đối với cô, việc khởi nghiệp tại quỹ từ thiện của gia đình và sau đó thành lập 21/64, đã tạo nên một phương tiện để cô chấp nhận di sản của mình mà không cảm thấy xấu hổ. Cô nói: “Tôi đã giành được quyền đối với di sản đó.”
Giàu có không nằm trong bảng cân đối kế toán
Những người đi trước cũng cần phải chấp nhận mất đi sự kiểm soát – và hãy đối diện với sự thật, nhiều cá nhân thành đạt đã quen với việc đưa ra quyết định. Sự độc lập có thể không diễn ra theo cách mà một bậc cha mẹ mơ ước, đặc biệt là khi một công việc kinh doanh gia đình đang bị đe dọa. Nancy Hoffman không có người kế nhiệm cho phòng trưng bày nghệ thuật cùng tên của mình ở New York, mặc dù bà đã nuôi dạy con gái mình, Becca, trong thế giới nghệ thuật. Tuy nhiên, Becca lại có những kế hoạch khác, và cuối cùng đã tự tạo dựng sự nghiệp nghệ thuật của riêng mình với tư cách là một nhà giám tuyển và hiện đang giám sát các hội chợ trên khắp thế giới, bao gồm cả Hội chợ. Nghệ thuật Aspen.
Vào thập niên 1990, sự bùng nổ Internet đã tạo ra những khối tài sản bất ngờ cùng với những thách thức không lường trước được đối với một số chuyên gia công nghệ và doanh nhân dot com thành công. Nhiều người lớn lên với điều kiện khiêm tốn nhưng đột nhiên phải điều hướng lối sống thượng lưu mới cho bản thân và con cái cùng một lúc, với sự hiểu biết ít ỏi về cảm giác khi lớn lên trong nhung lụa.
Một doanh nhân thành đạt trung lưu giấu tên mô tả trải nghiệm này giống như bị một thiên thạch va vào. Dù đã trở thành tỷ phú, nhưng vợ chồng doanh nhân này vẫn cố gắng duy trì giá trị của tầng lớp trung lưu. Họ mang theo cơm hộp khi đi máy bay riêng, vẫn sống ở khu phố cũ, tránh xa những “câu lạc bộ con nhà giàu”, và luôn nhắc con rằng tiền không thể mua được nhân phẩm hay niềm vui thật sự. Điều quan trọng hàng đầu đối với ông và vợ là bảo tồn các giá trị mà họ đã lớn lên, ngay cả khi cuộc sống của họ thay đổi từ những chuyến đi nghỉ bằng chiếc minivan gia đình sang việc bay bằng máy bay riêng đến ngôi nhà thứ hai và thứ ba của họ. “Chúng tôi coi sự kiêu ngạo là kẻ thù, và không muốn con nghĩ rằng việc sinh ra trong một gia đình giàu có là một thành tích.” – vị doanh nhân chia sẻ. Giờ đây, hai người con của họ đều đã trưởng thành, tự lập và có sự nghiệp riêng. “Với chúng tôi, đó mới là thành công thật sự.”
Nhưng họ đã thành lập một ủy ban cố vấn gồm các nhà quản lý tài sản và bạn bè đáng tin cậy, đồng thời tham khảo ý kiến của James E. Hughes Jr., người được nhiều người coi là cha đẻ của lĩnh vực dạy trẻ con phát triển với khối tài sản thừa kế. Họ đã tạo ra các quỹ từ thiện cho con cái mình, lưu ý rằng động thái này ban đầu có vẻ “kỳ quặc” khi những đứa trẻ còn nhỏ và chưa thật sự hiểu biết. Jonathan Crystal, người có con cái chỉ mới gần đến tuổi trưởng thành, cũng xem việc truyền đạt tài sản thực sự là một vấn đề về “truyền đạt giá trị.” Những nỗ lực của ông nhằm đạt được mục tiêu đó với chính con cái mình đã khiến ông tham gia hội đồng quản trị 21/64. Jonathan Crystal gọi hành trình của mình là “chuyển giao giá trị, chứ không chỉ tài sản.”
“Tôi đã có được cơ hội thông qua công việc của mình với các gia đình khác để thấy được nhiều người đã cho con cái họ tiếp cận với thông tin, và những mối quan tâm của họ về sự mất động lực và mục đích sống. Tôi muốn các con hiểu không chỉ chúng ta có gì, mà còn vì sao chúng ta có nó – cách chúng ta nghĩ về nguồn lực, về lựa chọn, về cách sống,” – ông chia sẻ.
Với Crystal, của cải thật sự không phải là số tiền trong tài khoản, mà là tư duy, nghị lực và sáng tạo – những điều giúp mỗi thế hệ tự đứng vững và tiếp tục phát triển theo cách riêng. Zoe Lukov lớn lên trong một gia đình đề cao tinh thần tự lập. Mẹ cô – Susan Davis – từng là chuyên gia truyền thông thành đạt, sau này nghỉ hưu và sáng lập triển lãm nghệ thuật quốc tế Desert X tại Palm Springs và Ả Rập Saudi. Davis luôn dạy con bằng cách làm gương và lùi lại đúng lúc, để con tự trải nghiệm.
Lukov kể, lần cuối cô nhờ mẹ giúp là khi mới 12 tuổi, muốn được đi trại hè. Mẹ cô đồng ý –nhưng đăng ký cho con làm phụ tá hướng dẫn viên, chứ không phải học viên. Từ đó, bà luôn khuyến khích con tự tìm cơ hội, với câu hỏi quen thuộc: “Điều tệ nhất có thể xảy ra là gì?”
Giờ đây, khi đã là một giám tuyển nghệ thuật độc lập, Lukov thấm thía bài học ấy. Với cô, giá trị mà cha mẹ để lại không nằm ở tiền bạc, mà là sự tự tin và bản lĩnh bước đi giữa thế giới bằng chính năng lực của mình.
