[Cà phê sáng] Trúc Chỉ – khi di sản Việt bước vào không gian xa xỉ đương đại

Xin chào chị! Nếu phải dùng một từ để mô tả hồn cốt Trúc Chỉ trong tâm tưởng chị, đó sẽ là gì?

Tôi sẽ chọn một từ: Chuyển hóa. Từ rơm rạ thành ánh sáng. Từ phụ phẩm thành di sản. Từ thủ công thành tuyên ngôn thẩm mỹ.

Với tôi, Trúc Chỉ không đơn thuần là một chất liệu, mà là hành trình chuyển hóa con người trước khi chuyển hóa sáng tạo. Chuyển hóa như cách truyền thống không đứng yên, như cách xơ sợi đi qua nước, qua lửa, qua bàn tay để thành một ngôn ngữ khác, để cái cũ không lặp lại, mà được tái sinh.

Trong hành trình làm hồi sinh một giá trị truyền thống, có khoảnh khắc “chạm” nào khiến chị tin rằng mình sinh ra là để dành cho Trúc Chỉ?

Có. Đó là khi cả căn phòng Trúc Chỉ bừng sáng trong một không gian triển lãm tại XQ Đà Lạt Sử Quán. Biểu hiện của xơ sợi dưới ánh sáng khiến tất cả tế bào trong tôi bừng dậy. Đây rồi, thứ tôi kiếm tìm bao năm qua đã hiển hiện ở đây. Tôi xúc động không phải vì nó lạ, mà vì nó rất Việt – nhưng không cũ.

Khoảnh khắc đó tôi hiểu, Trúc Chỉ có thể bước vào thế giới xa xỉ mà không cần đánh mất bản sắc. Và tôi biết vai trò của mình là làm cho điều đó xảy ra một cách bài bản.

Với chị, nghệ thuật Trúc Chỉ là một di sản cần được bảo tồn nguyên bản, hay là một thực thể sống cần được “tiếp biến” để hơi thở đương đại tuôn chảy?

Nếu chỉ bảo tồn, nó sẽ chết trong tủ kính. Nếu chỉ chạy theo đương đại, nó sẽ mất gốc. Với tôi, Trúc Chỉ là một cơ thể sống có lõi bất biến và hình hài linh hoạt. Gốc của nó là kỹ thuật, triết lý, tinh thần chuyển hóa, còn ngọn là sản phẩm, thị trường, ứng dụng. Tôi không bảo tồn hình thức, mà bảo tồn nguyên lý.

Hoạ sỹ Phan Hải Bằng vẫn hay nói rằng: “Truyền thống không phải là thứ đứng yên. Nó là dòng sông. Nếu ngăn nó lại, nước sẽ tù. Nếu để nó trôi vô định, nó sẽ tan. Trúc Chỉ phải tiếp biến. Nhưng tiếp biến từ hiểu biết, không phải từ nông nổi.”

Trúc Chỉ là một loại hình nghệ thuật giấy do họa sĩ Phan Hải Bằng khởi xướng, và chúng tôi đang tiếp nối câu chuyện đó, nâng Trúc Chỉ lên thành một hệ sinh thái sáng tạo mang tầm vóc mới.

Nếu ví hành trình với Trúc Chỉ như việc gieo một mầm hạt di sản giữa thời đại số, chị mong muốn hậu thế sẽ nhớ về mình như một người “khai phá” đầy quyết liệt, hay một người “canh giữ” âm thầm và tận tụy?

Tôi không phải người khai phá, cũng không chỉ canh giữ. Tôi chọn làm người nâng chuẩn. Khai phá hay canh giữ đều là cần, nhưng điều tôi muốn nằm ở tầng ý nghĩa này: Trúc Chỉ phải bước lên một tầng giá trị khác – không còn là “thủ công mỹ nghệ”, mà là một hệ sinh thái sáng tạo có vị thế xứng đáng.

Trúc Chỉ không phải là giấy theo nghĩa thông thường. Nó là kết quả của một quá trình “vẽ bằng nước” trên nền xơ sợi tự nhiên như tre, rơm, mía, chuối, dó, dướng, bèo …. Thay vì dùng giấy làm nền để vẽ, nghệ sĩ can thiệp trực tiếp vào cấu trúc vật liệu khi nó còn ướt, tạo nên những mạch hình ảnh sống động xuyên qua ánh sáng.

Khi được đặt trong không gian, Trúc Chỉ không đơn thuần là vật trang trí mà trở thành một điểm nhấn văn hóa, có tính biểu tượng, nơi ánh sáng đi qua mang theo chiều sâu của đất, của sợi, của dòng chảy thời gian.

Tại các không gian Trúc Chỉ, chúng tôi không vận hành như một showroom bán lẻ. Đó là nơi khách hàng đến để “đặt” – đặt một tác phẩm, một không gian ánh sáng, hoặc một tuyên ngôn văn hóa cho chính mình.

Xa xỉ ngày nay không còn chỉ là vật liệu hiếm, mà là câu chuyện, là chiều sâu, là căn tính. Và trong bối cảnh ấy, Trúc Chỉ mang một lợi thế hiếm có: nó không vay mượn bản sắc mà sinh ra từ bản sắc.

Nhưng điều khiến hành trình này đáng chú ý hơn cả là cách thế hệ kế thừa đang nâng chuẩn. Sự nâng chuẩn ấy thể hiện ở cách sản phẩm được định vị, cách biên lợi nhuận được tái cấu trúc để đảm bảo giá trị tương xứng, và cách không gian trưng bày được thiết kế như một trải nghiệm thẩm mỹ tốt đẹp.

Nếu có thể mời một nhân vật – dù là tiền nhân trong lịch sử hay một tâm hồn đồng điệu ở hiện tại – cùng ngồi bên hiên nhà ngắm một bức họa Trúc Chỉ, chị sẽ chọn ai và câu chuyện nào chị muốn chia sẻ cùng họ nhất?

Tôi sẽ mời Elon Musk. Không phải vì ông là người giàu nhất, mà vì ông là người nghĩ về tương lai ở quy mô hành tinh. Tôi muốn mời ông ngồi trong một không gian tối, nơi chỉ có một bức Trúc Chỉ nhỏ phát ra thứ ánh sáng vàng đặc trưng. Và tôi sẽ hỏi ông một câu: “Nếu nhân loại có thể sống trên Sao Hỏa, chúng ta sẽ mang theo điều gì từ Trái Đất?”

Tôi muốn nói với ông rằng: đây không chỉ là một tấm giấy. Đây là ký ức của nông nghiệp, là cấu trúc của tre, rơm, bắp, chuối… là nơi ánh sáng đi qua xơ sợi – một phần DNA của Việt Nam.

Nếu một ngày con người xây dựng một thế giới trên hành tinh khác, tôi tin họ vẫn sẽ cần một thứ như thế này – một vật thể mang tính thiền định, mang tính chậm, mang tính con người. Tôi hình dung ông sẽ hỏi: “Nếu đây là một kỹ thuật, nó có thể mở rộng đến đâu và giải quyết vấn đề gì?”

Trúc Chỉ không giải quyết vấn đề giao thông hay năng lượng, nhưng nó chạm vào một vấn đề khác – con người đang dần mất kết nối với tự nhiên và vật chất thật.

Khi tôi trình bày điều đó một cách rõ ràng, có thể ông sẽ gật đầu và nói: “Những vấn đề tâm lý – văn hóa thường khó hơn kỹ thuật. Và những thứ khó mới đáng để làm.”

Tôi là người thích sự khác biệt, thích thách thức. Và có lẽ ông sẽ tiếp lời: “Ánh sáng này hoàn toàn có thể tồn tại ngoài Trái Đất.” Ông có thể nhìn ánh sáng xuyên qua sợi giấy và nói rằng: “Nó sẽ trở nên đặc biệt trong môi trường không trọng lực.”

Với ông, mọi vật liệu đều có thể bước vào tương lai – kể cả một tấm giấy làm từ xơ sợi tre, rơm, bèo, chuối. Và có lẽ tôi sẽ đáp lại: “Đây là dấu vân tay của Trái Đất.”

Tôi hy vọng ông sẽ mỉm cười. Nhưng điều quan trọng nhất ông có thể nói có lẽ là: “Đừng chỉ bảo tồn nó. Hãy cải tiến nó.”

Musk không tin vào việc giữ nguyên mọi thứ, bởi ông tin vào phiên bản 2.0, 3.0, 10.0. Nếu tôi nói “di sản”, ông sẽ hỏi: “Phiên bản tiếp theo là gì?” Và có lẽ, trước khi đứng dậy, ông sẽ nói: “Nếu bạn muốn nó có ý nghĩa toàn cầu, hãy nghĩ vượt ra ngoài phạm vi Việt Nam.”

Tôi thích cuộc đối thoại tưởng tượng đó. Vì nó buộc Trúc Chỉ không chỉ đứng yên trong vùng an toàn của ký ức, mà phải bước vào tương lai – như một thực thể vật chất, một cấu trúc giữ ánh sáng, một không gian tinh thần có thể chạm tới tâm trí con người.

Dù ở bất cứ đâu – bên hiên nhà, giữa một đô thị siêu hiện đại, hay trong một quỹ đạo ngoài Trái Đất – chỉ cần có ánh sáng, Trúc Chỉ vẫn sẽ hiện diện.

Chỉ là một ngôn ngữ nghệ thuật cần sự kiên nhẫn đến tận cùng của đôi tay và tâm thế. Giữa một thế hệ trẻ ưa chuộng sự nhanh chóng, chị trăn trở thế nào về việc tìm kiếm và “mài giũa” những tâm hồn đủ tĩnh lặng để kế thừa dòng chảy xơ sợi này?

Tôi không tìm người giỏi nhất. Tôi tìm người phù hợp. Trúc Chỉ không dành cho sự vội vàng, mà chỉ có thể cùng thăng hoa với người tạo ra nó, như một tình yêu, luôn được đáp lời.

Chúng tôi không tuyển nhân sự theo nghĩa thông thường. Chúng tôi tìm những người đang tìm kiếm một hành trình. Nếu hiểu đây không chỉ là nghề, mà là con đường – họ sẽ ở lại.

Nếu không có mối nhân duyên định mệnh mang tên Trúc Chỉ, chị hình dung mình sẽ là ai trong thế giới này?

Có lẽ tôi vẫn làm một thương hiệu sáng tạo với đặc thù cá nhân hóa cao. Vẫn xây hệ thống, và vẫn theo đuổi sự chuẩn mực. Nhưng có lẽ sẽ thiếu đi một thứ quan trọng mà chỉ Trúc Chỉ có.

Trúc Chỉ cho tôi lý do để làm việc không chỉ vì lợi nhuận, mà vì một giá trị có thể truyền đời. Ở đây có một loại ánh sáng không phô trương, mang sẵn trong nó một linh hồn, khiến hành trình này đáng chú ý nhất không nằm ở bản thân vật liệu mà ở việc thiết kế xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo để giá trị Việt được nâng lên một tầng định vị mới.

Đôi nét về Ngô Đình Bảo Vi:

Ngô Đình Bảo Vi sinh ra và lớn lên tại Đồng Tháp. Chị tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật TP.Hồ Chí Minh chuyên ngành Thiết kế đồ họa. Cuộc gặp đầy nhân duyên tại không gian triển lãm Trúc Chỉ của họa sĩ Phan Hải Bằng ở XQ Đà Lạt Sử quán đãmởrachonữnghệsĩmộtlốirẽ hoàn toàn mới trong hành trình sáng tạo của mình.

Cùng họa sĩ Phan Hải Bằng, chị thành lập Công ty TNHH Nghệ thuật Trúc Chỉ Việt Nam vào năm 2013.