Đỗ Tường Linh bên cạnh tác phẩm của Sofia Crespo tại Nguyen Wahed. Ảnh: Khanh Phan
Xin chúc mừng chị với vai trò mới Gallery Director tại Nguyen Wahed, New York. Và với những cột mốc như CCS Bard, SOAS, rồi Biennale Berlin hay gallery director, và giám đốc nghệ thuật của Trung tâm nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA), chị nhìn nhận sự nghiệp của mình là một quá trình phát triển liên tục hay những bước ngoặt đầy bất ngờ?
Cảm ơn bạn. Tôi nghĩ trong nghệ thuật, khái niệm “thành công” hay “phát triển” không giống với nhiều lĩnh vực khác. Khi nhìn lại chặng đường đã đi qua, điều tôi biết ơn nhất là sự đa dạng và phong phú trong trải nghiệm – những màu sắc khác nhau của nghệ thuật và đời sống nghệ thuật. Mỗi dự án, mỗi cột mốc, mỗi công trình nghệ thuật đều là một khoảng thời gian tôi được sống trọn vẹn với nghệ thuật, đồng thời được học hỏi và trưởng thành cùng nó.
Từ những công việc đầu tiên, như làm trợ lý cho Suzanne Lecht tại Art Vietnam Gallery, hỗ trợ giám tuyển và giám đốc TheatreWorks Ong Keng Sen, điều phối chương trình cho Ryllega Gallery và Quỹ Đông Sơn cùng nghệ sĩ – giám tuyển Nguyễn Minh Phước – cho đến trước cả khi theo học ngành Lịch sử nghệ thuật tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam vào những năm 2006–2007, hành trình ấy đã khiến nghệ thuật trở thành một phần hơi thở thường nhật, gắn bó bền chặt, chưa từng phai nhạt hay trở nên nhàm chán đối với tôi.
Sau khi hoàn thành hai năm trong chương trình Nghiên cứu Giám tuyển tại Bard College (song song với việc điều hành một số dự án và giữ vai trò Giám đốc Nghệ thuật của VCCA), và hiện đang sống ở New York – một trong những trung tâm nghệ thuật và văn hoá sôi động nhất – thì việc đảm nhận thêm một vị trí mới cũng đến rất tự nhiên.
Đặc biệt, với vai trò Gallery Director tại Nguyen Wahed – một gallery mới được thành lập tại New York vào năm 2024 bởi hai nhà sáng lập Mimi Nguyen và Lloyd Wahed (hiện đang sống tại London), tôi có cơ hội tham gia vào một không gian triển lãm tập trung vào nghệ thuật số và các thực hành đương đại gắn với công nghệ. Ở vị trí này, tôi mong muốn mang những trải nghiệm và tầm nhìn đã được bồi đắp từ nghệ thuật đương đại qua nhiều dự án giám tuyển, triển lãm và hợp tác quốc tế trước đây để góp phần làm phong phú và đa dạng hơn cho chương trình của gallery.
Tại New York, việc một giám tuyển hay nghệ sĩ cùng lúc đảm nhận hai, thậm chí ba công việc khác nhau bên cạnh sáng tác và phát triển dự án cá nhân là điều rất bình thường. Với tôi, đảm nhận thêm vai trò mới này cũng chỉ là một phần tự nhiên trong dòng chảy liên tục của công việc và đời sống nghệ thuật.
Nhiều người biết đến chị như nhà giám tuyển (art curator) có nền tảng học thuật vững chắc. Vậy ở góc nhìn cá nhân, điều gì đã thật sự “tạo hình” gu thẩm mỹ và tư duy nghệ thuật cho chị?
Có thể nói điều đã hình thành gu thẩm mỹ và tư duy nghệ thuật của tôi chính là sự tò mò không dừng và niềm yêu thích được học hỏi từ nhiều góc nhìn khác nhau. Trong lĩnh vực sáng tạo, việc luôn mở lòng để học và tự trau dồi bản thân quan trọng hơn bất kỳ bằng cấp hay thành tích nào.
Về học thuật, tôi được đào tạo về Lịch sử nghệ thuật và Giám tuyển. Song song, tôi từng tìm đến nhiều khóa học và trải nghiệm khác nhau – từ Hán Nôm, điện ảnh, triết học, tâm lý đến chính trị quốc tế. Niềm hứng thú với ngôn ngữ cũng đưa tôi đến với tiếng Tây Ban Nha, Đức, Pháp và Ý. Những trải nghiệm ấy không nhằm tích lũy kiến thức một cách hệ thống, mà khởi nguồn từ sự tò mò, cùng khát vọng khám phá các nền văn hóa và cách chúng định hình lịch sử mỹ học.
Với tôi, hình mẫu “con người Phục Hưng” – tinh thần khai mở, ham học hỏi và không ngừng đặt câu hỏi – luôn là nguồn cảm hứng lớn. Thế nhưng, khi đối diện nghệ thuật, trực giác và cảm xúc chân thật mới là điểm tựa quan trọng nhất. Đôi khi, không cần lý giải dài dòng, chính khoảnh khắc rung động đầu tiên mới thực sự chạm đến mình. Nghệ thuật không tồn tại trong đúng – sai tuyệt đối, mà trong sự khác biệt và cả mâu thuẫn, nó mở ra những đối thoại mới, giúp tôi tập nhìn thế giới đa chiều hơn.
Nếu phải mô tả công việc của một giám tuyển nghệ thuật bằng 3 tính từ, chị sẽ chọn từ nào? Và vì sao?
Sáng tạo: luôn tự đặt câu hỏi, thách thức chính mình, tìm ra những hướng đi mới, đặt những câu hỏi mới cho những vấn đề tưởng chừng đã quen thuộc.
Phản tư: dù công việc giám tuyển thường phải xoay xở và ứng phó với nhiều mối quan hệ trong thế giới nghệ thuật – từ nghệ sĩ, khán giả, nhà sưu tập, nhà nghiên cứu đến chủ gallery – thì sự phản tư (reflective) vẫn luôn cần thiết để giữ được sự nhạy bén và đưa ra những quyết định giám tuyển phù hợp trước tác phẩm.
Chơi đùa (playful) hay phiêu du (adventurous): đây là yếu tố không thể nắm bắt, nhưng đôi khi lại chính là điều quyết định để một dự án hay một triển lãm trở nên độc đáo và đầy hứng thú.
Với bề dày kinh nghiệm ở nhiều vai trò trong lĩnh vực nghệ thuật từ Việt Nam đến hải ngoại, theo chị, điều gì đang thiếu (hoặc bị hiểu sai) khi nghệ thuật Việt được nhìn từ bối cảnh quốc tế?
Tôi tin rằng điều này không chỉ đúng với nghệ thuật Việt Nam, mà còn phản chiếu thực tế ở nhiều quốc gia tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh. Từ bên ngoài, nghệ thuật Việt Nam (hay Cuba, Indonesia, Morocco…) thường bị hình dung như một khối cố định, gói gọn trong vài khuôn mẫu cliche qua lăng kính phương Tây. Thế nhưng, ở bên trong, đời sống nghệ thuật lại vô cùng phong phú, đa dạng và không ngừng vận động.
Đặc biệt, với hoàn cảnh lịch sử và hậu chiến của Việt Nam, cộng thêm sự dịch chuyển của nhiều nghệ sĩ và người làm nghệ thuật ra khắp nơi trên thế giới, việc nghiên cứu lịch sử hay thực hành giám tuyển về nghệ thuật Việt không thể chỉ nhìn từ một chiều tuyến tính – theo không gian hay thời gian. Những năm gần đây, sự giao lưu và di chuyển trong nghệ thuật ngày càng rộng mở, tạo ra nhiều cách tiếp cận mới.
Ví dụ gần đây, tôi rất bất ngờ khi biết đến nghệ sĩ Việt Nam Trần Thọ (sinh năm 1922), người từng sống ở Pháp, Ý, Brazil, và đã tham dự cả Venice Biennale lẫn São Paulo Biennale – những sự kiện danh giá bậc nhất thế giới. Trường hợp này cho thấy nghệ thuật Việt Nam từ lâu đã hiện diện trong những dòng chảy quốc tế đa chiều và phức tạp hơn nhiều so với những hình dung đơn giản thường thấy.
Trong triển lãm Ceci n’est pas une guerre – This is not a war diễn ra tại New York vào tháng 5 vừa qua, chị đã tuyển chọn 24 tác phẩm từ 17 nghệ sĩ gốc Việt nhằm giới thiệu một góc nhìn mới về nghệ thuật đương đại Việt Nam – vượt khỏi những khuôn mẫu quen thuộc về chiến tranh, tổn thương và sự sống còn. Chị có thể chia sẻ thêm về ý tưởng đằng sau triển lãm này, cũng như góc nhìn của chị về diện mạo nghệ thuật Việt đương đại?
Năm nay đánh dấu 50 năm kể từ khi chiến tranh Việt Nam kết thúc, đặc biệt tại Mỹ có rất nhiều triển lãm, hội thảo và chương trình văn hoá xoay quanh chủ đề này. Khi nhận được lời mời từ gallery Eli Klein, tôi muốn nhân dịp này giới thiệu một góc nhìn khác – sự phong phú và đa dạng của nghệ thuật Việt Nam đương đại, vượt ra ngoài những khuôn mẫu gắn với chiến tranh.
Triển lãm quy tụ nghệ sĩ từ Bắc, Trung, Nam, cũng như cộng đồng hải ngoại ở châu Âu và Mỹ. Bên cạnh những tên tuổi quen thuộc, tôi cũng cố gắng giới thiệu các gương mặt chưa từng được hiện diện tại New York, để khắc họa một bức tranh rộng hơn và giàu sắc thái hơn về nghệ thuật Việt.
Lấy cảm hứng từ sự hóm hỉnh trong tác phẩm Đây không phải là cái tẩu của René Magritte, Ceci n’est pas une guerre – This is not a war không mang tham vọng trở thành tuyên ngôn lớn, mà đơn giản là quan sát từ góc nhìn của tôi – một giám tuyển thuộc thế hệ sau Hậu chiến và Hậu Đổi mới. Tôi tin rằng, nếu ở vị trí của các giám tuyển thuộc thế hệ trước hoặc sau nữa, chắc chắn sẽ có thêm nhiều cách diễn giải khác nhau, cũng phong phú và thú vị không kém.
Sau rất nhiều vai trò – nhà nghiên cứu, giám tuyển, cố vấn…– chị đang muốn khám phá khía cạnh nào tiếp theo của chính mình?
Tôi đến với nghệ thuật từ niềm say mê vẽ và các loại hình sáng tạo khác như hội họa, ca hát, múa, sân khấu từ thuở nhỏ. Vẽ luôn là đam mê lớn nhất, tôi từng miệt mài sáng tác và tham gia nhiều cuộc thi. Những năm học tại Trường Mỹ thuật, tôi cũng thử sức trong vai trò nghệ sĩ qua nhiều chất liệu: nhiếp ảnh, video art, sắp đặt, trình diễn… Tuy nhiên, khi tốt nghiệp với luận văn về Nghệ thuật Ý niệm (Conceptual Art), tôi nhận ra giá trị lớn nhất của dòng nghệ thuật này nằm ở tính chiêm nghiệm và khả năng khơi mở trí tưởng tượng. Điều đó khiến tôi hiểu rằng, để gắn bó với nghệ thuật, không nhất thiết phải trở thành người trực tiếp sáng tác.
Ở một khía cạnh nào đó, công việc giám tuyển với tôi cũng giống như một cuộc chơi ý niệm, tương tự cách những bậc tiền bối của nghệ thuật đương đại và Nghệ thuật Ý niệm từng chơi đùa với khái niệm và thế giới nghệ thuật. Tôi luôn nghĩ đến Duchamp: khi không còn là kẻ tiên phong, khi trò chơi khép lại, ông có thể nhẹ nhàng buông bỏ mọi hào quang để tìm đến bàn cờ. Với tôi, mọi khả năng đều rộng mở. Và lúc này, một niềm vui nghệ thuật nho nhỏ khác đang dẫn lối tôi chính là ballet và khiêu vũ trên không.
Nếu chị được chọn 1 điều để làm “dài hạn” trong 5 đến 10 năm tới, điều đó sẽ là gì?
Tôi vẫn sẽ theo đuổi Tiến sĩ Lịch sử nghệ thuật trong vài năm tới, đồng thời xuất bản sách về lịch sử nghệ thuật đương đại Việt Nam bằng tiếng Anh. Bên cạnh đó, tôi cũng ấp ủ một cuốn sách bằng tiếng Việt, ghi lại những câu chuyện và trải nghiệm nghệ thuật suốt hai thập kỷ qua của mình. Ở những khoảnh khắc riêng tư hơn, tôi mong có thêm thời gian cho việc viết thơ và nấu ăn.
Và cuối cùng, nếu có một lời khuyên cho các bạn trẻ đang theo đuổi sự nghiệp trở thành nhà giám tuyển, chị sẽ nói gì?
Hãy đi thật nhiều, quan sát thật nhiều, và tìm hiểu không chỉ nghệ thuật mà cả thế giới xung quanh. Hãy sống, yêu và đam mê hết mình với nghệ thuật.
Xin cám ơn chị!
